Aleja Gówniarzy
Cudowne dziecko
Daleko od
szosy
Edi
Kalosze Szczęścia
Kapitan Sowa
na tropie
Kariera Nikodema Dyzmy
Kingsajz
Kroll
Niewiarygodne przygody Marka Piegusa
Pan Samochodzik kontra latające maszyny
Przypadek
Rzeczpospolita Babska
Stawka większa
niż życie
Trójkąt bermudzki
Ucieczka z
kina Wolność
Vabank
Vabank 2, czyli riposta
Zakazane piosenki
Ziemia
Obiecana
 

 

 

Historia Kina w Polsce

28 grudnia 1895 r. to data uznawana za przełomową dla światowej kinematografii. Wówczas po raz pierwszy bracia Lumière zaprezentowali publiczności swój wynalazek – własnoręcznie stworzoną maszynę do wyświetlania ruchomych obrazów. Wydarzenie to miało miejsce w podziemiach Grand Cafe w Paryżu. Pierwszy wyświetlony film to trwające 2 minuty „Wyjście robotnic z fabryki Lumière’a w Lyonie”. Cały seans trwał pół godziny, a uczestniczyło w nim 35 osób. Opłata za wstęp wynosiła 1 franka. Początkowo sami wynalazcy traktowali kinematograf jako zabawkę i nie wiązali z nim dalszej kariery. Sława nowego wynalazku rosła jednak błyskawicznie. Już po kilku tygodniach seanse odbywały się niemal bez przerwy, a porządku musieli pilnować wynajęci strażnicy.

Warto równocześnie pamiętać, że o ile za początek kinematografii przyjmuje się wynalezienie maszyny braci Lumière, to podobne wynalazki prezentowali pod koniec XIX w. również inni twórcy. Najsłynniejszym jest prawdopodobnie maszyna Tomasza Edisona, przy pomocy której pokazywano w Polsce ruchome obrazy już w latach 1895-1896, m.in. w Warszawie i Lwowie. Ostatecznie to jednak kinematograf braci Lumière okazał się najbardziej praktyczny.

Kinematografia służy dziś przede wszystkim rozrywce. Jednak w swoich początkach przyświecały jej szczytniejsze idee. Widziano zastosowanie dla niej w nauce (analiza lotu ptaków uwieczniona na taśmie filmowej miała pozwolić na skonstruowanie maszyn latających), czy w pewien sposób w ekonomii (umieszczenie w tle sceny teatralnej ekranu z ruchomymi obrazami miało zmniejszyć niezbędną ilość grających na żywo aktorów i w ten sposób przynieść oszczędności).

Pierwszy pokaz wynalazku braci Lumière na ziemiach polskich miał miejsce 14 listopada 1896 r. w Teatrze Miejskim w Krakowie. Maszyna wraz z filmami trafiła tam dzięki osobie Eugène’a Duponta, przedsiębiorcy który zarabiał na życie właśnie dzięki prezentacji kinematografu w kolejnych miastach. Mimo prób nadania mu bardziej elitarnego charakteru, kinematograf stał się przede wszystkim rozrywką dla najniższych warstw społeczeństwa, głównie robotników. Dużą rolę odegrała w tym warstwa inteligencji której przedstawiciele otwarcie występowali przeciwko nowemu wynalazkowi, twierdząc że nie ma on nic wspólnego ze sztuką (w przeciwieństwie do tradycyjnego teatru).

Dla upowszechnienia kinematografii duże zasługi mieli bracia Władysław i Antoni Krzemińscy. Początkowo prezentowali oni publiczności wynalazki Edisona, takie jak fonograf czy stereoskop. W 1899 r. założyli pierwsze stałe kino w Polsce – znajdowało się ono w Łodzi, a adres w ciągu pięciu lat działalności, do 1903 r. zmieniał się kilkakrotnie.

Polacy mieli również swój udział w tworzeniu maszyn do wyświetlania ruchomych obrazów. Kazimierz Prószyński wynalazł maszynę zwaną pleografem, służącą do nagrywania krótkich filmów, a także projektor filmowy (1909) pozwalający na usunięcie plam światła do tamtej pory przeszkadzających w odbiorze filmów. Prószyński wynalazł również pierwszą ręczną kamerę filmową.

Pierwszy fabularny film polski to zrealizowany w 1908 r. Antoś pierwszy raz w Warszawie, z tytułową rolą Antoniego Fertnera. Natomiast pierwszy film pełnometrażowy to zrealizowane w 1911 r. Dzieje grzechu, oparte na powieści Stefana Żeromskiego. Druga dekada XX w. to czas rozkwitu pierwszej wielkiej gwiazdy polskiego filmu – Poli Negri.

W okresie międzywojennym działało w Polsce blisko 150 ośrodków realizujących filmy – powstało wówczas ponad 300 produkcji. O tym jak bardzo efemeryczna była większość producentów może świadczyć fakt że aż 90 z nich zakończyło działalność po stworzeniu jednego filmu. Jedną z największych była wytwórnia Sfinks, działająca już od 1909 r.

W 1943 r. przy I Dywizji im. Kościuszki (żołnierze stacjonujący w ZSRR)  utworzona została Czołówka Filmowa Wojska Polskiego, przekształcona w 1944 r. w Wytwórnię Filmową WP. Wytwórnia ta zrealizowała w tym samym roku pierwszy film dokumentalny o hitlerowskim obozie koncentracyjnym na Majdanku (Majdanek – cmentarzysko Europy w reżyserii Aleksandra Forda). W 1945 r. Wytwórnia Filmowa WP została przeniesiona z Lublina do Łodzi i tutaj działała przez kolejne kilkadziesiąt lat jako Wytwórnia Filmów Fabularnych.

W listopadzie 1945 r. powołano do życia Przedsiębiorstwo Państwowe „Film Polski”, które miało wyłączność na produkcję filmów. Po kilkuletnim okresie w pierwszej połowie lat 50., kiedy w kinie obowiązywał realizm socjalistyczny, druga połowa lat 50. przyniosła prawdziwą eksplozję wybitnych filmów. Tworzyli je młodzi reżyserzy, urodzeni w latach 20. W ten sposób powstała tzw. szkoła polska – prekursorska wobec dokonań kina europejskiego tego okresu, gdzie film stawał się bardzo osobistą wypowiedzią autora, z wyraźnie zaznaczonym jego stanowiskiem. Czołowymi twórcami tego nurtu byli Andrzej Wajda (Kanał – 1956, Popiół i diament – 1958, Lotna – 1959) i Andrzej Munk (Człowiek na torze – 1956, Eroica – 1957, Zezowate szczęście – 1959). Wajda za film Kanał otrzymał nagrodę na festiwalu w Cannes w 1957 r.

Obaj wymienieni twórcy to absolwenci łódzkiej Filmówki, powstałej w 1948 r. jako Wyższa Szkoła Filmowa (następnie przekształcona w Państwową Wyższą Szkołę Filmową, Telewizyjną i Teatralną). Była to jedyna w Polsce szkoła wyższa kształcąca reżyserów i operatorów filmowych. W ciągu ponad 60 lat działalności wykształciła czołówkę polskich filmowców – Wajdę, Polańskiego, Kieślowskiego, Holland, Zanussiego, czy Sobocińskiego.

Kolejny ważny moment dla polskiej kinematografii to przełom lat 60. i 70., kiedy w odpowiedzi na kryzys roku 1968 r. zaczęto tworzyć filmy opowiadające o ówczesnej rzeczywistości. Apogeum nowego nurtu, zwanego Kinem Moralnego Niepokoju przypadło na drugą połowę lat 70. Za jego początek uznaje się premierę Człowieka z marmuru Wajdy w 1977 r. Inne wybitne filmy tego okresu to Amator Krzysztofa Kieślowskiego (1979), czy Wodzirej Feliksa Falka (1977).

Oprócz filmu aktorskiego od końca II wojny światowej produkowane są w Polsce filmy animowane. Większość produkcji pochodziła i nadal pochodzi ze studio w Łodzi, Bielsku-Białej oraz Krakowie. Warto pamiętać że z łódzkiego studia Se-Ma-For wyszedł film Zbigniewa Rybczyńskiego Tango (1980), który został nagrodzony Oscarem. Łódzkie studio (prywatne studio kontynuujące działalność państwowego Semafora zlikwidowanego w 1999 r.) w 2007 r. zostało uhonorowane Oscarem za koprodukcję Piotruś i wilk (realizowaną przy współpracy z filmowcami brytyjskimi).

Po przemianach politycznych 1989 r. skończył się okres monopolu państwa na produkcję filmową. Zaczęły powstawać prywatne wytwórnie filmowe. Większość realizowanych filmów przeznaczona jest dla szerokiego kręgu odbiorców, kino artystyczne jest realizowane w znacznie mniejszym zakresie.

Dla polskiej kinematografii istotną datą jest rok 2000, kiedy Andrzej Wajda został uhonorowany nagrodą Oscara za całokształt twórczości.

 

Hendrykowska M., 1996, 1896-1915: Sukcesy wynalazku i marzenia o sztuce, czyli początki polskiego kina, [w] Rek J., Ostrowska E. (red.), Kino ma sto lat – materiały z konferencji naukowej 25-27.X.1996 w Łodzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź
Lubelski T., Zarębski K. (red.), 2007, Historia kina polskiego, Fundacja Kino, Warszawa
Lubelski T., (red.), 2003, Encyklopedia kina, Biały kruk, Kraków