Dawny młyn nad Wartą w Działoszynie ma zostać przekształcony w muzeum młynarstwa. Zanim jednak obiekt będzie mógł przyjmować zwiedzających, wymaga dalszych prac. Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, do której należy budynek, prowadzi remont etapami, dostosowując zakres robót do pozyskiwanych środków.
Po zabezpieczeniu dachu i odnowieniu części elewacji na remont czekają jeszcze dwie ściany. Konieczne będą także wymiana stolarki okiennej oraz uporządkowanie i wyrównanie terenu wokół młyna. Realizacja kolejnych zadań zależy od finansowania.
Najpierw zajęto się dachem: najbardziej uszkodzone części konstrukcji wymieniono, a zamiast papy położono blachę. Ten zakres prac udało się wykonać przy wsparciu gminy i środków z Krajowego Planu Odbudowy. W 2026 roku roboty objęły dwie ściany budynku, z których usunięto odspajający się tynk i odnowiono elewację.
Na prace elewacyjne spółdzielnia otrzymała 151 tys. zł z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego. Pieniądze przyznano w programie „Łódzkie dla zabytków”. Sam młyn figuruje w wojewódzkim rejestrze zabytków nieruchomych od 28 maja 2025 roku, pod numerem A/441.
Zachowane maszyny mają opowiadać o pracy młynarzy
Najważniejszą częścią przyszłej ekspozycji mają być urządzenia, które pozostały wewnątrz czterokondygnacyjnego, murowanego gmachu. Maszyny do przemiału ziarna zachowały się w dobrym stanie. Właściciel chce je wyczyścić i poddać renowacji, by pokazywały dawny sposób wytwarzania mąki.
Urządzenia nie wrócą jednak do pracy — mają pełnić wyłącznie funkcję muzealną. Z planowanej placówki mogliby korzystać mieszkańcy, turyści oraz uczniowie przyjeżdżający na wycieczki szkolne. Pomysł nawiązuje również do obecnej działalności spółdzielni, która prowadzi piekarnię. Dawniej wykorzystywano w niej także mąkę produkowaną w miejscowym młynie.
Budynek nadal ma wyraźnie przemysłowy charakter, ale jest tylko częścią dawnego zaplecza gospodarczego nad Wartą. W sąsiedztwie funkcjonował tartak, a do dziś widoczne są pozostałości turbinowni elektrowni wodnej. Pracę całego zespołu umożliwiały urządzenia piętrzące wodę. Przy wznoszeniu jazu wykorzystano naturalną wyspę znajdującą się w rzecznym nurcie.
Od drewnianego zakładu do murowanego gmachu
Początki młyna sięgają pierwszej połowy XIX stulecia i wiążą się z rodziną Pytlewskich. Ówczesny drewniany obiekt stał częściowo na palach osadzonych w dnie Warty. Energia płynącej rzeki napędzała mechanizmy służące do mielenia zboża.
Po pożarze, do którego doszło około 1905 roku, Stanisław Pytlewski odbudował zakład w zmienionej lokalizacji. Nowy, nadal drewniany młyn stanął już w całości na prawym brzegu. Obecna murowana bryła jest wynikiem następnej odbudowy, przeprowadzonej w 1940 roku po zniszczeniach wojennych.
W dziejach zakładu ważną rolę odegrał także Jan Hartl, oficer armii austriackiej. W 1921 roku poślubił córkę Stanisława Pytlewskiego, a następnie włączył się w lokalną działalność gospodarczą. Około 1922 roku wybudował przy młynie tartak. Oba zakłady, wraz z infrastrukturą hydrotechniczną, zapewniały mieszkańcom pracę i stanowiły istotną część gospodarczego zaplecza Działoszyna.
Woda służyła tu nie tylko do przemiału ziarna i obróbki drewna. Wytwarzano również energię elektryczną dostarczaną do domów oraz wykorzystywaną do oświetlania ulic. Jak duże znaczenie miała ta instalacja, pokazały wydarzenia z 1914 roku.
Podczas walk w rejonie młyna i pobliskiego mostu uszkodzony został trójfazowy generator współpracujący z turbinami prądotwórczymi. Skutki mieszkańcy odczuwali przez mniej więcej miesiąc: część domów nie miała prądu, a główne ulice pozostawały po zmroku nieoświetlone.
Wycofujący się żołnierze wysadzili przeprawę przez Wartę. Wybuch spowodował wybicie łącznie 73 szyb w sąsiedniej zabudowie oraz uszkodzenia elewacji młyna i okolicznych budynków. Ucierpiały też urządzenia do przechowywania i przemieszczania ziarna, a także grobla spiętrzająca wodę doprowadzaną do zakładów.
Ile wsparcia otrzymały zabytki w okolicy
Dofinansowanie remontu młyna wpisuje się w szerszą pomoc dla zabytkowych obiektów w powiecie pajęczańskim. Między 2019 a 2025 rokiem przeznaczono na nie 3 332 810 zł. Kolejne 706 800 zł przyznano w 2026 roku. Łączna wartość wsparcia wynosi więc 4 039 610 zł.
Wśród obiektów objętych pomocą znalazły się między innymi dwór w Makowiskach, kościół pod wezwaniem św. Michała Archanioła w Dworszowicach Kościelnych oraz działoszyńska świątynia pod wezwaniem św. Marii Magdaleny.
Na kościół w Działoszynie i jego dzwonnicę przyznano w latach 2019–2025 łącznie 458 tys. zł. Po uwzględnieniu 151 tys. zł przeznaczonych na młyn suma dotacji dla tej miejscowości wzrosła do 609 tys. zł. W zestawieniu dotyczącym lat 2019–2025 spółdzielnię wskazano jako pierwszego beneficjenta z Działoszyna spoza grona parafii, który otrzymał wsparcie na ochronę zabytku.
Źródło: Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego
